Seksuele hallucinaties bij borderline: vaker, complexer en klinisch relevanter dan gedacht

Door Janneke Ferwerda

Sommige ervaringen worden pas zichtbaar als je er expliciet naar vraagt.

Seksuele hallucinaties zijn indringende ervaringen die zich op verschillende zintuigen kunnen voordoen. Mensen kunnen bijvoorbeeld lichamelijke sensaties, aanraking of expliciete beelden ervaren zonder dat daar een externe prikkel voor is. Voor een kleine groep mensen zijn deze ervaringen positief, maar meestal zijn ze ongewenst en belastend.

In de algemene bevolking komen seksuele hallucinaties relatief weinig voor (ongeveer 0,4%), terwijl ze bij schizofreniespectrumstoornissen kunnen oplopen tot 44%. Over borderline persoonlijkheidsstoornis (BPS) was dit nauwelijks bekend. De hier besproken studie heeft als doel meer inzicht te krijgen in hoe vaak seksuele hallucinaties en wanen voorkomen bij BPS. Het betreft een onderzoek onder 81 mensen met BPS, met alle metingen op één moment (dus geen follow-up in de tijd). Daarbij is gebruik gemaakt van semigestructureerde interviews en vragenlijsten. Seksuele hallucinaties en wanen werden in kaart gebracht met de Sexual Hallucinations and Delusions Questionnaire (SHDQ), de ernst en impact van hallucinaties met de Psychotic Symptom Rating Scales – Auditory Verbal Hallucinations (PSYRATS-AVH), en jeugdtrauma met de Childhood Trauma Questionnaire (CTQ).

Wat opvalt, is hoe vaak deze ervaringen voorkomen.
59,3% rapporteerde ooit seksuele hallucinaties en 35,8% ervoer ze in de afgelopen maand. Seksuele wanen kwamen voor bij 49,4% ooit en 30,9% recent. Ook breder gekeken naar hallucinaties ontstaat een ander beeld dan vaak wordt aangenomen. 84% rapporteerde ooit hallucinaties, 57% in de afgelopen maand. Deze ervaringen beperken zich niet tot één zintuig. Vooral lichamelijke (somatische), visuele, tactiele en auditieve vormen komen voor. Denk aan het voelen van aanraking, lichamelijke seksuele sensaties of het horen van stemmen met seksuele inhoud. Zo kan iemand bijvoorbeeld de stem van een misbruiker horen of het gevoel hebben aangeraakt te worden zonder dat er iemand aanwezig is. Reuk- en smaakhallucinaties zijn minder frequent.

Wat verder opvalt is de impact. Met name auditieve en tactiele hallucinaties gaan vaak gepaard met duidelijke lijdensdruk en kunnen het dagelijks functioneren verstoren. Een belangrijk onderdeel van het onderzoek is ook de relatie met jeugdtrauma. Alle deelnemers rapporteerden vormen van trauma in de kindertijd. Vooral emotioneel en seksueel misbruik hangen samen met een grotere kans op het ontwikkelen van seksuele hallucinaties en wanen.

Deze bevindingen passen in een breder beeld dat de afgelopen jaren zichtbaarder wordt. Hallucinaties bij BPS zijn niet per definitie mild of tijdelijk. In veel gevallen lijken ze qua kenmerken en duur sterk op wat we kennen uit psychotische stoornissen, vaak met een hoge mate van lijdensdruk.

Voor de klinische praktijk betekent dit dat het belangrijk is om deze ervaringen actief en zorgvuldig uit te vragen. Ze worden regelmatig gemist, zowel doordat patiënten ze niet snel delen als doordat er niet altijd gericht naar gevraagd wordt. Expliciet aandacht besteden aan dit onderwerp kan helpen om klachten beter te begrijpen en te normaliseren.

Specifieke behandelrichtlijnen voor seksuele hallucinaties bij BPS ontbreken nog. In de praktijk wordt vaak aangesloten bij behandelstrategieën voor psychotische symptomen, zoals cognitieve gedragstherapie voor psychose, eventueel aangevuld met traumagerichte therapie.