Mentaliseren en sociaal herstel bij psychose

Door Janneke Ferwerda

Het hier besproken artikel onderzoekt of Mentalization Based Treatment voor psychotische stoornissen op lange termijn kan bijdragen aan verbetering van sociaal functioneren. Eerder onderzoek liet zien dat MBTp niet direct, maar wel zes maanden na afronding leidde tot betere sociale uitkomsten dan reguliere behandeling, treatment as usual. Dat was weliswaar met best wat drop-out die mogelijk vertekening gaf, en ook kreeg de controlegroep veel minder aandacht en sessies dan de MBTp groep, maar het was ook een interessante bevinding. De vraag nu was of dit effect ook op langere termijn zichtbaar blijft.

We kennen het allemaal uit de praktijk. De wanen nemen af, de hallucinaties worden rustiger, maar het sociale leven is stil komen te liggen. Sociaal herstel, het opnieuw kunnen deelnemen aan relaties, werk en maatschappelijke context, blijkt minder vanzelfsprekend dan afname van symptomen. Positieve symptomen zoals wanen en hallucinaties reageren vaak goed op antipsychotische medicatie, maar sociaal functioneren herstelt niet automatisch mee. Dit verschil wordt ook wel aangeduid als de symptom disability gap: minder symptomen betekent niet vanzelf beter functioneren in relaties, werk of dagelijks leven.

Een belangrijke factor hierin is sociale cognitie. Het gaat om het begrijpen van intenties, verwachtingen en emoties in interacties. Onderzoek laat zien dat sociale cognitie doorgaans niet verbetert door medicamenteuze behandeling en mogelijk zelfs negatief kan worden beïnvloed door bepaalde antipsychotica. Afname van psychotische symptomen betekent dus niet automatisch dat iemand sociale situaties beter begrijpt of zich er zekerder in beweegt.

Mentaliseren vormt een kernonderdeel van sociale cognitie. Het verwijst naar het vermogen om eigen en andermans gedachten, gevoelens en bedoelingen te begrijpen als mentale toestanden die gedrag sturen. Bij mensen met een psychotische stoornis blijken verschillende aspecten van dit vermogen vaak verminderd of minder flexibel. Het betreft onder meer het begrijpen van sociale causaliteit, het kunnen onderscheiden en integreren van perspectieven op zichzelf en anderen, het vermogen tot emotionele investering in relaties en theory of mind. Juist deze beperkingen hangen samen met slechter sociaal functioneren.

Mentalization Based Treatment, kortweg MBT, is ontwikkeld om dit vermogen te versterken. De behandeling richt zich op het samen onderzoeken van gedachten, gevoelens en interpretaties in het hier en nu van de therapeutische relatie. Het hier besproken artikel onderzoekt of Mentalization Based Treatment voor psychotische stoornissen op lange termijn kan bijdragen aan verbetering van sociaal functioneren. Van de oorspronkelijke 84 deelnemers namen 46 mensen deel aan de vijfjarige follow up, met een gelijke uitval in beide groepen. Sociaal functioneren werd gemeten met de Social Functioning Scale. Daarnaast werden verschillende aspecten van mentaliseren onderzocht, waaronder begrip van sociale causaliteit, complexiteit van representaties, emotionele investering en theory of mind.

Vijf jaar na afronding van de behandeling liet de groep die MBT had gevolgd nog steeds een significante verbetering zien in sociaal functioneren ten opzichte van hun startniveau. De treatment as usual groep liet geen vergelijkbare verandering zien. In aanvullende gevoeligheidsanalyses was het verschil minder uitgesproken, wat vraagt om enige terughoudendheid in de interpretatie. Ook het verschil in aandacht is belangrijke nuance.

Op het gebied van mentaliseren werd vooral vooruitgang gevonden in het begrijpen van sociale causaliteit, het vermogen om gedrag te verklaren vanuit onderliggende mentale toestanden. Voor andere dimensies van mentaliseren, waaronder complexiteit van representaties, emotionele investering en theory of mind, werden geen significante verschillen tussen de behandelcondities gevonden. De winst in sociale causaliteit bleek bovendien minder duidelijk duurzaam bij de vijfjarige meting. De bevindingen suggereren dat MBT bij psychotische stoornissen mogelijk kan bijdragen aan verbetering van sociaal functioneren op langere termijn. Tegelijkertijd laten de resultaten zien dat deze effecten niet vanzelfsprekend robuust zijn en dat veranderingen in mentaliseren beperkt blijven tot specifieke dimensies.

Dit onderzoek nodigt uit tot een bredere blik op herstel bij psychose. Afname van symptomen is belangrijk, maar blijkt niet voldoende om weer mee te kunnen doen in relaties en het dagelijks sociale leven. Dat vraagt om aandacht voor hoe mensen betekenis geven aan zichzelf en anderen.

Wanneer iemand bijvoorbeeld minder snel vastloopt in de gedachte dat een buurman het op hem heeft voorzien, maar ruimte kan laten voor meerdere interpretaties, verandert er iets in het contact. Juist zulke kleine verschuivingen in betekenisgeving kunnen maken dat relaties minder snel vastlopen.

Sociaal herstel bij psychose volgt helaas niet automatisch uit afname van symptomen, maar vraagt om gerichte ondersteuning van dit proces. De bevindingen uit dit onderzoek suggereren dat MBT hierin een betekenisvolle bijdrage kan leveren.